Franciszek Nawrocki

 

FNawrockiFranciszek Nawrocki używający ps. Jakub Nawrot, powstaniec poznański 1848 roku oraz styczniowy 1863. Twórca oddziałów kosynierów w rejonie Baszkowa, Konarzewa i Szczerkowa.
Urodził się 11 września 1817 roku w Konarzewie
k. Krotoszyna. Franciszek Nawrocki był czwartym synem kupca i konarzewskiego tabernatora Kazimierza Nawrockiego, który walczył między innymi w Powstaniu Listopadowym 1830-31.

Ojciec jego Kazimierz walczył w tym powstaniu, wspólnie ze starszym bratem Franciszka, Janem Nepomucenem Nawrockim (kawaler srebrnego Krzyża Virtuti Militari 1831). Kazimierz Nawrocki w latach 1807 – 1829 uprawiał także własną ziemię jako kolonista. Do 1831 roku posiadał też własną ziemię w okolicach Gniezna (Nawry/ Jaroszewo), którą dziedziczył po przodkach, jednak po powstaniach Prusacy stopniowo konfiskowali te ziemie rodzinne.

Matką Franciszka była Teresa Sadowska (ur. w 1794) h. Lubicz, córka ziemianina Stanisława Sadowskiego (Powstańca Kościuszkowskiego 1794)  oraz Zofii z Gaju k. Góry Św. Małgorzaty. Teresa Sadowska, miała dwoje starszego rodzeństwa: Tomasza (ur. w 1786 roku) oraz Mariannę (ur. w 1789 roku). Tomasz Sadowski po Powstaniu Listopadowym został zesłany na Sybir. ziemie rodzinne Sadowskich zostały skonfiskowane przez zaborców rosyjskich i przez jakiś czas musieli ukrywać się w rejonie Płocka. Nie ma pewności, czy Stanisław z żoną Zofią ostatecznie emigrowali, podobnie jak Kazimierz Nawrocki.

W roku 1836 Franciszek Nawrocki siłą powołany został w szeregi Armii Pruskiej na okres około 3 lat. Po powrocie z wojska włączył się w tajne działania przygotowawcze do kolejnych powstań narodowych.

Żoną Franciszka Nawrockiego była Jadwiga z Bielawnych córka Maksymiliana. Wzięli ślub w 1843 roku w Kościele Parafialnym w Baszkowie.

Po powstaniach narodowych Nawrotowie, a potem Nawroccy, stopniowo tracili swoje posiadłości (od 1832 roku) i pracowali w ukryciu na dworach, a po 1848 roku, dzięki ciężkiej pracy na dworach w Konarzewie i Szczerkowie, samodzielnie i niezależnie uprawiali własną ziemię (Jan Nepomucen i Franciszek) – jako koloniści, gdyż w ten sposób ratowali polską ziemię przed zaborca pruskim, w ramach tzw. parcelacji.
W ten sposób ukrywali też swoje cele i działania patriotyczne przed zaborcami pruskimi. Na przełomie XIX i XX wieku Franciszek Nawrocki posiadał największe posiadłości ziemskie w rejonie Baszków, Konarzew, Perzyce i Salnia (wg Ordynariusza Krotoszyńskiego i wspomnień regionalisty krotoszyńskiego Antoniego Nawrockiego s. Jana).

Franciszek miał aż dziesięcioro dzieci: Mariannę, Apolonię, Andrzeja, Stefana, Mariannę II, Franciszkę, Katarzynę, Jana Kantego,  Michała oraz Katarzynę II. Ukrywany po banicji ojca Kazimierza (ps. „Stanisław Nawrot”) do Francji w Konarzewie k. Krotoszyna, pod zmienionym nazwiskiem „Jakub Nawrot” (jego dziadek Marcin Nawrot syn Franciszka Nawrota, zwany był „Wielkim”).

 

DSCF8673

 

Niemal od samego początku pobytu w Konarzewie, Franciszek był współpracownikiem płk. Ludwika Oborskiego i Józefa Majsnerowicza (był emisariuszem, miał syna Kazimierza Majsnerowicza i córkę), w sprawach dotyczących przyszłych powstań narodowych. W 1848 roku w czasie Powstania Poznańskiego (Wiosna Ludów) Franciszek Nawrocki, jako Jakub Nawrot, zorganizował mały oddział powstańczy, składający się głównie z chłopów – w liczbie najpierw 29 kosynierów, a potem w Krotoszynie jego oddział liczył już ponad 30 chłopów. Sam zaś został dowódcą grupy rozpoznania, która była szpicą dla ponad 250 osobowego oddziału płk. Ludwika Oborskiego, który podążał w rejon koncentracji wojsk powstańczych w Pleszewie.

983da4ca-adfd-4510-8669-79db2acebbbf_900x

W trakcie prowadzenia rozpoznania w rejonie Koźmina, został pojmany przez pruski oddział zwiadu, ale po dwóch dniach uciekł z niewoli i dotarł do Pleszewa w rejon koncentracji polskich oddziałów. Walczył w kilku potyczkach oraz w bitwie pod Miłosławiem. W kolejnych latach kontynuował tajną współpracę z płk. Ludwikiem Oborskim oraz z jednym z dziedziców
i emisariuszy Józefem Majsnerowiczem.

Ówczesną właścicielką dworu w Konarzewie była Tekla Morawska. Na dworze tym przebywała też Marianna Chroniewska.

Od połowy 1862 roku Franciszek współpracował także z późniejszym gen. Marianem Melchiorem Langiewiczem, w zakresie m. in. organizacji nowego oddziału powstańczego kosynierów w rejonie Konarzewa, Szczerkowa, Baszkowa i Salni, spotykając się z nim kilkakrotnie w Krotoszynie.

Oddział ten w ramach przygotowania do Powstania Styczniowego 1863 roku, koncentrował się w rejonie Małego Rynku w Krotoszynie (w sumie zebrało się około 160-180 powstańców), a następnie w ramach znacznie większego oddziału w okolicach Pleszewa i oddział skierowany został na granicę zaboru pruskiego z rosyjskim, w rejon Kalisza.

1c574e1c-bd0d-4c77-9390-273e0a34d8ae_900x

Tak mógł wyglądać moment uwolnienia z rąk Moskali

naczelnika Mariana Langiewicza

W lasach na wschód od Kalisza Franciszek Nawrocki wraz z 19 – osobowym oddziałem kowala Jana Kowalczyka, uwolnił lekki powóz przyszłego dyktatora powstania gen. Mariana Langiewicza (jechał w kierunku Wąchocka, a wcześniej prosił o wsparcie możnych z Wielkopolski. ) oraz emisariusza Józefa Majsnerowicza z rąk Moskali. Było to późnym wieczorem z 31 stycznia na 1 lutego 1863 roku. Franciszek Nawrocki został wtedy ranny w rękę i nie mógł kontynuować przemarszu w rejon Kielc i Wąchocka. Pozostał do dyspozycji dowódcy powstańczych wojsk wielkopolskich Edmunda Taczanowskiego (wtedy Taczanowski był jeszcze w randze pułkownika). Franciszek Nawrocki wsławił się tym, że zdobył z małą grupą powstańców duże magazyny uzbrojenia w pobliżu Pyzdr.

17 18 VIII 46

            Po ryzykownej przeprawie furmanką aż w rejon Kielc – jako drwal Jakub Nawrot, wraz z trzema innymi powstańcami: Tomaszem Gurgielem
(z Salni)
, niejakim Zabielakiem z Ostrowa Wlkp. i Janem Kowalczykiem – kowalem z Kalisza. Trafił do oddziału płk. Czachowskiego, gdzie był także zwiadowcą. Brał udział w wielu potyczkach pod dowództwem gen. Mariana Langiewicza oraz bitwach: pod Małogoszczą (24 lutego 1863) oraz Grochowiskami (18 marca 1863). Jego bezpośrednim przełożonym w oddziale płk. Czachowskiego był szlachcic por. Maciej Chełkowski.


e76c9049-f340-4948-a5dc-28fd324bd5d3_900x image084

Po aresztowaniu dyktatora gen. Mariana Langiewicza przez Austriaków, Franciszek przedostał się razem z niewielka grupą pod Brdów, gdzie dołączył do małego oddziału powstańców. Walczył też pod Pyzdrami i w I bitwie pod Ignacewem (8 maja 1863), gdzie heroicznie ratuje wraz z kilkoma oficerami rannego oraz partią powstańczą dowódcę Edmunda Taczanowskiego, a następnie przewozi go w rejon Kalisza (Taczanowski był prawdopodobnie chory ale jak twierdził jeden z rosyjskich dowódców – słaniał się i był ranny). To o Franciszku Nawrockim uratowany Taczanowski powiedział przed kadrą oficerską – cyt. za Antonim Nawrockim: „Należą się słowa podzięki temu prostemu włościaninowi...” Oczywiście Taczanowski nie znał wcześniejszych losów Franciszka Nawrockiego (Jakuba Nawrota) i jego przodków.

Za uratowanie w czasie powstania styczniowego rannego powstańca w lesie nieopodal Konina, Franciszek otrzymał ryngraf z wizerunkiem Matki Bożej od jego matki. Wisiał on na ścianie jego pokoju – nad jego łóżkiem – aż do śmierci (zob. rycina A. Nawrockiego poniżej).

DSCF8844

ryc. A. Nawrocki – pokój  Franciszka  Nawrockiego 1910

Sierżant Franciszek Nawrocki wcielony ponownie w wyniku „branki” do Armii Pruskiej walczył w wojnie 1864 z Danią (uratował od śmierci dwóch niesłusznie skazanych przez żołnierzy pruskich Duńczyków), a w 1866 roku z Austrią.

W 1871 roku walczy, w ramach 37 regimentu fizylierów z Krotoszyna z Francją, a następnie przedostaje się do Francji, gdzie w Homecourt ratuje z pożaru małe dziecko. W Paryżu spotkał swojego umierającego ojca Kazimierza Nawrockiego  –  („Stanisława Nawrota”).  Niemal 3 miesiące później Franciszek zmęczony wojną i przeżyciami powrócił do rodzinnego Konarzewa k. Krotoszyna. W 1874 roku umiera jego żona Jadwiga, zwana przez społeczność Pelagią.

           W latach  1883 – 1885  społeczność  Konarzewa  trzykrotnie  wybierała Franciszka  Nawrockiego  na urząd  Sołtysa  Konarzewa.  Niestety  władze pruskie  nie  wyrażały   zgody   na   ten  wybór,  uzasadniając  decyzję  dużym podejrzeniem o  działalność  patriotyczną  Franciszka  w  czasie  powstań narodowych.  Z kolei w 1887 roku Franciszek ukrył na strychu księdza przed pościgiem żandarmów pruskich.

Warto wspomnieć, iż do co najmniej 1908 roku Franciszek Nawrocki posiadał największy obszar ziemi wśród wszystkich mieszkańców Konarzewa i okolic.

Franciszek zmarł w 1912 roku w Konarzewie, zastawiając drogę żandarmowi pruskiemu… wchodzącemu do jego chaty. Żandarm pruski chciał zabrać jego powstańczą kosę, szablę i ryngraf MB. Franciszek prawdopodobnie pochowany został w Baszkowie (są jednak opinie, że synowie Jan i Michał mogli go pochować w Krotoszynie). Nie doczekał wolnej Polski, o którą tak usilnie walczył, a świat o nim niemal zapomniał. Pozostał legendą tej ziemi.

DSCF8845

ryc. wg A. Nawrockiego

– dom Franciszka Nawrockiego (Jakuba Nawrota) – 1910 rok

 

 

 

 

 

W końcowych latach jego życia, opiekowała się nim jego córka Franciszka Skrzypczak (Nawrocka) oraz jej mąż Franciszek Skrzypczak (ich wnuk Stanisław walczył w Powstaniu Wielkopolskim 1918/1919).

Ponadto wnukami Franciszka byli Powstańcy Wielkopolscy: mjr Władysław Nawrocki – kawaler Virtuti Militari, por. mar. Stanisław Nawrocki s. Jana Kantego,  sierż. Edward Nawrocki (dołączył w końcowej fazie powstania), kpr. Stanisław Nawrocki. Michała (jr) – kawaler Krzyża Walecznych (stopnie wojskowe uzyskali w latach późniejszych), harcerz  i kupiec Stefan Nawrocki  s. Michała (zamieszkał później w Pleszewie, a zmarł w Twardowie), regionalista krotoszyński Antoni Nawrocki s. Jana  i znany kupiec krotoszyński oraz działacz społeczny – Feliks Nawrocki s. Michała (najmłodszy powstaniec Wielkopolski 1918/1919, zmarł w 2002 roku w Krotoszynie).

 

Opracował:  ppłk  Krzysztof Feliks Nawrocki

Herb_Lubicz1herb rodowy Lubicz po matce Teresie z Sadowskich – od 1809 roku.

herb Nawry 14 wiekherb własny Nawry z nobilitacji ok. 1359~1369 (pierwowzór)

herb własny Nawryherb własny Nawry z nobilitacji (wzór 1795)

 

Bibliografia:

  • „Potomek Banity”,  powieść historyczna oparta na faktach i wspomnieniach Franciszka Nawrockiego, aut. Antoni Nawrocki, maszynopis, wyd. Krotoszyn 1971, Muzeum Regionalne im H. Ławniczaka w Krotoszynie;
  • Kwerenda genealogiczna rodziny Nawrotów i Nawrockich – nr L.dz. KG01/2015  z dnia 16 marca 2015 roku, wykonana przez kustosz Archiwum Archidiecezji Poznańskiej – Joannę Lewandowską, Poznań 2015 ;
  • Kwerenda genealogiczna rodziny Nawrotów i Nawrockich – nr L.dz. KG02/2015 z dnia 27 kwietnia 2015 roku, wykonana przez kustosz Archiwum Archidiecezji Poznańskiej – Joannę Lewandowską, Poznań 2015 ;
  • Kwerenda genealogiczna rodziny Nawrotów i Nawrockich – nr L.dz. KG2/215    z dnia 14 lipca 2015 roku, wykonana przez kustosz Archiwum Archidiecezji Poznańskiej – Joannę Lewandowską, Poznań 2015 ;
  • „Dzieje rodzin z południowej Wielkopolski: Nawrocki – Danielak – Domagalski”, aut. Krzysztof  F. Nawrocki, wyd. I, Warszawa 2014;
  • Pochodzenie i herby rodowe Nawrotów i Nawrockich z płd. Wielkopolski, zestawienie tabelaryczne, K.F. Nawrocki, Warszawa 2015.
  • Pochodzenie i herby rodowe Nawrotów i Nawrockich z płd. Wielkopolski, zestawienie tabelaryczne, K.F. Nawrocki, Warszawa 2015.
  • Wspomnienia starego człowieka, Antoni Nawrocki, Krotoszyn 1967;
  • Krotoszyńskie echa, Antoni Nawrocki, Krotoszyn 1971;
  • Echa z grodu Krota, Antoni Nawrocki, Krotoszyn 1970;
  • Łukasz Cichy, O Jakubie Nawrocie co walczył o Polskę, Życie Krotoszyna nr 46 z 18 sierpnia 2015 r.;
  • Berbesz Marian, Lublinieckie ślady Katynia, wyd. Piotr Kalinowski – Kalety, Lubliniec 2017, „Wspomnienie o Władysławie Nawrockim i jego rodzinie”, s. 102 – 113, ISBN 978-83-65324-47-4; ed. (2017);
  • Donata Dominik Stawicka, Błęlitny mundur, czyli drogi do wolności, Wyd. Skrzat Kraków, ISBN 978-83-7915-574-3 ; ed. (2018).

– Opracowano na bazie wspomnień Franciszka Nawrockiego zawartych w powieści historycznej opartej na faktach pt. „Potomek Banity” aut. Antoniego Nawrockiego, maszynopis – Krotoszyn 1971  oraz „Wspomnień starego człowieka” – dzieła te znajdują się w Muzeum Regionalnym im. Hieronima Ławniczaka w Krotoszynie oraz w Bibliotece Publicznej im. Arkadego Fiedlera.

– W opracowaniu biogramu Franciszka Nawrockiego wykorzystano także wspomnienia rodziny Nawrockich, zawarte w „Dziejach rodzin Wielkopolskich: Nawrocki -Danielak – Domagalski”, autorstwa Krzysztofa Feliksa Nawrockiego – Warszawa 2014.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s